"Bir Batı Anadolu Dalıcı-Dönücü Performans Irkı"

Dolapçı ırkı yeterince tanınmayan dalıcı ve dönücü performans ırklarımızdandır. Türkiye’nin batı ucu  ve Ege Bölgesinin en büyük ili İzmir’den başlayarak bölgenin sonu olan Isparta’ya kadar uzanan coğrafi çizgide 8 ayrı dalıcı-dönücü performans ırkı yer alır. Bunlardan bazıları tüm Türkiye’de ve dünyada tanınırken bazılarını ise yalnızca yetiştirildikleri yörelerde tanırlar. Bu ırklar nüfus yoğunluklarına bağlı olarak İzmir-Denizli çevresinde Dönek, Manisa-Balıkesir çevresinde Kelebek, Tire’de Tire Kelebeği, Ödemiş’de Ödemiş Yerlisi, Aydın’da Aydın Yerlisi, Denizli-Burdur-Isparta'da Dolapçı, Burdur- Isparta’da Bıyıklı ve Benli olarak sayılabilir.

Bilindiği gibi Dönekler ve Kelebekler dünyada Türkçe isimleriyle tanınırken Dolapçılar Phiristin Roller ve/veya Kosova Dönek ismiyle tanınırlar. Biz Denizli Güvercin Evi Araştırma Ekibi olarak Dolapçı ırkını yoğun yetiştirilen Burdur, Isparta ve Denizli’de araştırdık. Yaklaşık iki yıl süren bu çalışmalarımız esnasında 14 kez Burdur ve Isparta illerini ziyaret ettik. Yaklaşık 35 salmayı gördük, çok sayıda yetiştirici ile tanıştık, Dolapçılarını izledik, yetiştirme yöntemlerini dinledik. Bu sitede Burdur-Denizli-Isparta yetiştiricilerinden bazılarını, Dolapçılarını ve yetiştiricilerin tavsiyelerini derledik. Bizleri en iyi şekilde ağırlayarak yardımcı olan üç ilimizin dost ve misafirperver yetiştiricilerine en derin şükranlarımızı sunar, teşekkür ederiz.

İzmir – Isparta     : 430 km. İzmir – Denizli     : 250 km. Denizli – Isparta   : 170 km. Denizli – Burdur   : 130 km. Isparta – Burdur   :   50 km.

Türkiye’nin başkenti Ankara’nın kuzeyinden güneyine dik bir çizgi çizilirse sağ tarafta (doğuda) kalan coğrafyada çoğunlukla taklacılar, filo uçucuları, dalıcılar ve çember dövücüler yer alırken batıda kalan coğrafyada dalıcı-dönücüler, makaracılar ve kısa yüzlü ırklar mevcuttur. Konumuz olan Dolapçılar batıdan doğuya (çizgiye doğru) son olarak Isparta’da yetiştirilirler. Sonrasında komşu iller Antalya ve Konya’dan itibaren taklacılar boy göstermeye başlar ve ülke boyunca devam eder.

Dolapçı ırkının ideal performans gösterenleri “oynak” veya “oyunlu” adıyla anılırken geniş helezonlarla alçalanlarına “fırtıkçı” adı verilmekte. Bilindiği üzere Dolapçılar döneklerden farklı olarak kanatlar açık burun üstüne seri bir şekilde dönerek dalarlar. Yükseklik oyun üzerinde etkilidir. Irkın nereden köken aldığı sorusuna aşağıda ilgili bölümlerde cevap verilmek istenmiştir. Dolapçılar hakkında bugüne kadar verilen bilgilere “Dolapçı” ve “Türkiye Güvercin Yetiştiricileri Birliği” sitelerinden ulaşabilirsiniz. Dolapçı ırk adının nereden geldiği konusu ise bir bilinmeyen. Tek açıklama Denizli’li bir yetiştiriciden geliyor. Anlatmaya başlamadan önce anlatacaklarının tamamen kendi tahminleri ve benzetmeleri olduğunu belirtiyor:

-Denizli’nin tarihi kadar eski bir zanaat dalı olan deri işlemeciliğinin yapıldığı Tabakhane adasını gezdiğinizde işyerlerinde derileri kimyasal ilaçlarla pişirmek için kullanılan tarihi dolapları görürsünüz. Bunlar dev fıçılara benzerler ve ahşaptırlar. Bir başı yukarıya diğer başı yaklaşık 45 derece açıyla aşağıya bakacak şekilde döner dururlar. Uzun süren bu dönüş sonunda deriler istenilen kıvama getirilir. Tabakhanede bulunan yetiştirici arkadaşlarımı ziyarete gittiğimde dolapları seyrederken hep bu benzetmeyi yapmış ve Dolapçıların isimlerinin buradan gelmiş olabileceğini düşünmüşümdür. Ayrıca Tabakhane esnafının içinden çıkmış çok sayıda babadan oğula yetiştiriciyi tanıyor olmakta bu düşüncemi pekiştirmiştir.

Gezilerimiz ve araştırmalarımız sırasında Dolapçılarda alışık olmadığımız bazı biçimsel farklılıkları ve dönüş sitillerini tespit ettik. Muhtemelen beğenilere göre seleksiyona uğramışlardı. İllere göre nadiren değişebilen bu farklılıkları başlıklar haline ayırarak anlatmayı uygun gördük. İl bazında olan genel izlenimlerimiz il başlıkları altında yer alırken üç ilimizden üçer yetiştiriciyi, Dolapçılarını ve tavsiyelerini kendilerine ait sayfalarda bulacaksınız.

Nüfusu 60.000 olan ilimizde yetiştiriciler çoğunlukla şehir merkezinin doğusunda eski mahallelerde yer alırlar. Asıl yerli ırklarının Bıyıklı ve Benli olduğunu söyleyen Burdur’lu yetiştiriciler Dolapçıları Denizli ve Aydın’dan uzun yıllar önce temin ettiklerini söylüyorlar. Renklere ve kuşlarının biçimsel özelliklerine hiç önem vermeyen Burdur’lular “illede oyun” demelerinin karşılığını almışa benziyorlar. Eskilerden hatırladığımız 12 kuyruklu ve kuyruküstü yağ bezesine sahip ince yapılı Dolapçı soyları halen Burdur’da gökyüzünü şenlendirmeye devam ediyorlar. Oyunları ve sadakatları beğenilen bu damarın muhafaza ediliyor olması ekibimizi son derece sevindirdi. Ayrıca iri yapılı, genellikle parlak düz siyah renkli başka bir soy daha göze çarpanlardan. “Çatal Kuyruk” olarak adlandırılan kuyrukları tam ortadan ayrık görünen bu aileye mensup kuşlar başlarını hafifçe yatırarak kanatları tam açık burun üzeri pozisyonda dönüşe geçiyorlar. Çok hızlı olmayan fakat uzun metrajlı ve izlenebilir biçimde marifetlerini tamamlamaları seyredilmeye değer. Oyuna giriş ve çıkışları dengeli. Soya ait bazı bireyleri yanar-döner siyah renklerinin çok çarpıcı olmasından dolayı “Lacivert” rengiyle isimlendiriyorlar. Lacivertlerde akdidak (beyaz gaga) dikkat çeken bir özellik. Genel olarak bakıldığında yaygınlaşmakta olan Döneklere ilginin ve melezlemenin ileride tehlike oluşturabileceği söylenebilir.

Burdur'lu Misafir Yetiştiriciler, Dolapçıları ve Tavsiyeleri

Merkez nüfusu 400.000 olan Denizli’de yetiştiriciler şehrin her semtine dağılmış durumdadırlar. Dolapçılardan başka farklı ırklarıda tanıyor olmaları şehirde bulunan güvercin dokusunu zenginleştiriyor. Yetiştiriciler kendilerine has bazı yöntemleriyle dikkat çekiyorlar. Kanat baş telekleriyle yaş tespiti ve güvercinin uçuş sonrası inişi esnasında zekasıyla ilgili verdikleri notlar genellikle doğru çıkan ilginç tespitlerden. Zengin bir güvercin lügatına sahip olmaları bir başka özellik. Dolapçı ırkının hemen her rengini görebileceğiniz kadar maalesef oyun zenginliğini göremiyorsunuz. Urfa güvercin savaşlarına benzer hava kapışmaları sonrasında kaybedenlerin alaya alınmasının Denizli’de Dolapçı ırkında oyunculuğun ikinci planda kalarak gerilemesinin ilk sebebi olduğu söyleniyor. Dolapçıları havada toplayıcı olan Azman, Bango, Baska gibi kısayüzlü ırklarla uçurmaları performansı bozan başka bir unsur. Tüm bunlara rağmen tecrübeli yetiştiricilerden küçük bir grup Dolapçıları konusunda hala çok hassas davranıyorlar. Farklı renklerde üstün performanslı Dolapçı aileleri gelecek adına ümit veriyorlar. Son 15 yıldan bu yana beyaz ve beyazlı renk varyasyonlarına kayan yetiştiriciler ırkın ildeki geçmişinin  yüzyıllar öncesine dayandığında hemfikir. Yaşlı yetiştiriciler Dolapçı ırkının dedeleri zamanında da var olduğunu söylüyorlar. Ortalama Kırk yaşın üzerindeki yetiştiriciler iller arası güvercin geçişleri hakkında ayrıntılı bilgiler vermekteler. İzmir, Aydın, Balıkesir, Muğla, Isparta ve Burdur’a çok sayıda Dolapçı transferi yapıldığını biliyorlar. Yetiştirici ilgisinin özellikle son 30 yılda Dönek ırkına yönelmesi Dolapçıların aleyhine olmuş. Genel olarak bakıldığında Denizli Dolapçıları renk ve akıl üstünlüğü kadar performans üstünlüğüne de ihtiyaç duyuyorlar.

Denizli'li Misafir Yetiştiriciler, Dolapçıları ve Tavsiyeleri

130.000 nüfuslu Isparta ilimizde de güvercin yetiştiriciliği oldukça yaygın. Dolapçılar baş ırk olarak salmalarda boy gösteriyorlar. Yetiştiriciler ilk olarak performans, sonrasında akıl ve renge önem veriyorlar. Ancak şehir içinde başta yırtıcı kuşlar sebebiyle havada yeterince güvercin görülemiyor. Performans izleme isteğinizi Isparta şehir merkezinin kuzeyinde yer alan köyler ve kasabalar serisinde giderebiliyorsunuz. Isparta’ya 10 km. uzaklıkta başlayan ve yüzlerce yetiştiriciyi içinde bulunduran bu yerleşim merkezleri sırasıyla B.Hacılar, K.Hacılar, Aliköy, Kuleönü, Bayat, İslamköy, Atabey ve Gönen olarak sayılabilir. Burdur’da olduğu üzere düz ve çil renkler salmalara hakim. Yetiştiriciler Dolapçıları uzun yıllar önce İzmir, Denizli ve Burdur’dan temin ettiklerini söylüyorlar. Rastladığımız bazı Dolapçı aileleri sergiledikleri oyunlarıyla bizi şaşırttılar. Tıpkı Döneklerdeki gibi başlarını saklayarak göğüsleri üzerine oyunlarını sergiliyorlar. Döneklerden farklı olarak dönüşten önce kanat sıkmıyorlar ve dönüş sırasında kanatları açık geliyorlar. Bu durum bir zamanlar var oldukları söylenen “Kaplan Dönek” ırkından kalıntılar olabilir veya kuşlar seleksiyonla şimdiki performanslarını kazanmış olabilirler. Bunlardan başka çok sayıda ideal performanslı Dolapçı izledik. Ne yaptığını çok iyi bilircesine dengeli bir pozisyonda oyuna giren “külah” tabir edilen klasik oyunu bitirirken yine dengeli bir pozisyonda çıkış yapan Dolapçılar mükemmeller. Bazıları pırıltı görmeleriyle oyunlarını sergilerken bazıları kendiliklerinden oyuna giriyorlar. Genel olarak bakıldığında sadakat özellikleri zayıflamış olduğu anlaşılan aileler görüldüğünden akrabalıkla gen kutuplaşması ihtimalinden uzak durulması gerektiği söylenebilir.

Isparta'lı Misafir Yetiştiriciler, Dolapçıları ve Tavsiyeleri

Türkiye’nin güney-batısında 200 km.lik hat boyunca tanınan ve beğeniyle yetiştirilen dalıcı-dönücü bir performans ırkı olan Dolapçılar dar coğrafya içinde sergiledikleri zenginliklerle tüm beğeni gruplarına hitap edebilecek durumdalar. Yörelere göre seleksiyona uğratılmış olmaları ırkın geleceği açısından önce dezavantaj gibi algılansa da aslında çok büyük bir avantaj ve zenginlik. Kökeni hakkında yapılan araştırmalar sonucunda Denizli’den İzmir, Aydın, Muğla, Balıkesir, Bursa, Isparta ve Burdur’a son 65-70 yıl içerisinde çeşitli yollarla çıkışları tespit edildi. Isparta, Burdur ve Muğla’da halen yetiştirilmelerine rağmen diğer illerimizde varlıklarına rastlanılmadı. Aydın’da ismen bilinen bazı eski yetiştiricilerin bugün hayatta olmadıkları tespit edildi. İzmir’de çok nadir olarak görüldükleri ihbarı ise şimdilik doğrulanamadı. Isparta ve Burdur’da Dolapçılar için kullanılan renk tanımlarının Bıyıklı ve Benli ırklarının renk tanımlarıyla bağlantılı oldukları anlaşıldı. Kullanılan tanımlar Bıyıklı ve Benli ırklarına yakın sayılan Aydın Yerlisi ırkı için Aydın’da da kullanılmaktadır. Denizli’de kullanılan renk tanımları ise Yugoslavya’da halen Kosova Dönek ve Phiristin Roller için Türkçe olarak kullanılmaktadır. (Örn: Altınbaş, Kurum, Sazlı, Zeytini, Çil vb.) Isparta ve Burdur’lu yetiştiriciler baş ırk olarak yetiştirdikleri Dolapçılardan ve sonra Bıyıklı ile Benli ırklarından  başka diğer ırkları yakından tanımamışlar. Bu durum şüphesiz Dolapçıların lehinedir. Ancak gözlemlerimiz sonucunda adı geçen illerimizde başta Dönek ve Kelebek olmak üzere diğer ırklara da ilginin başladığını tespit ettik. Renklerde çok seçici olarak başlamış bulunan bu ilginin Denizli’de yaşanmakta olan dejenerasyona dönüşmesi şüphesi kaygı vericidir. İlk önlem olarak Dolapçı ırkının geliştirilmesi adına güzellik ve performans yarışmalarının arttırılarak yapılması gerekmektedir. 12/09/2002

--- --- --- --- ---